Adrannau Arweiniad i Lygredd » Beth yw llygredd aer?

Adrannau Arweiniad i LygreddCael gwybod am y mathau canlynol:
Pwyntiau Allweddol:
  • Ceir saith prif lygrydd sy'n peri pryder - carbon monocsid (CO), nitrogen deuocsid (NO2), oson lefel daear (O3), mater gronynnol (PM10 a PM2.5, sylffwr deuocsid (SO2), hydrocarbonau a phlwm).
  • Mae pob llygrydd yn tarddu o fannau gwahanol, ac yn effeithio ac yn ymddwyn yn wahanol.
  • Bydd crynodiadau o garbon monocsid, nitrogen deuocsid a mater gronynnol fel arfer ar eu lefelau uchaf ger ffyrdd prysur.
  • Oherwydd cemeg atmosfferig cymhleth, bydd y lefelau oson ar eu huchaf mewn ardaloedd gwledig yn ystod misoedd yr haf.
  • Mae crynodiadau sylffwr deuocsid ar eu huchaf yng nghyffiniau prosesau hylosgi diwydiannol mawr.
  • Mae hydrocarbonau'n grwp o gemegau sy'n cyfrannu at ffurfio oson lefel daear. Mae bensen a bwta-deuen 1,3 yn perthyn i'r grwp hwn ac yn garsinogenau hysbys.
  • Ceir y crynodiadau uchaf o'r hydrocarbonau hyn yn gyffredinol ger ffyrdd prysur ac yng nghyffiniau gorsafoedd petrol.
Mae llygredd aer yn cynnwys cymysgedd o nwyon a gronynnau sydd wedi'u gollwng i'r atmosffer gan brosesau o waith dyn. Daw allyriadau o'r fath yn gyffredinol o hylosgi tanwydd ffosil megis glo, olew, petrol neu ddiesel.
Mae ffynonellau, effeithiau ar iechyd ac ymddygiad cemegol pob llygrydd unigol yn wahanol, ac felly mae'r dasg o ddeall a rheoli llygredd aer yn llwyr yn gymhleth iawn. Mae'r llygredd rydym ni'n ei fesur yn bennaf o waith dyn e.e. trafnidiaeth a diwydiant, ond gall ffynonellau naturiol hefyd achosi gormodiant e.e. stormydd tywod y diffeithwch etc.
Y tywydd sy'n penderfynu'n bennaf beth fydd yn digwydd pan fydd llygredd wedi'i ollwng i'r aer. Yn ystod tywydd gwlyb neu wyntog, mae lefelau llygredd yn aros yn isel, naill ai'n cael ei chwythu a'i wasgaru i lefelau na fydd yn niweidio, neu'n cael ei symud o'r awyr gan law.
Dan amodau arbennig gall lefelau llygredd grynhoi i lefelau niweidiol gan arwain at 'achosion' o lygredd. Mae'r paragraffau canlynol yn esbonio pob un o'r prif lygryddion, eu tarddiad, yr effeithiau ar iechyd a'r tueddiadau ar i fyny ac am i lawr.
Yn ôl i frig y dudalen
Carbon Monocsid (CO)
Nwy gwenwynig di-liw a diarogl yw Carbon Monocsid (CO), sy'n cael ei gynhyrchu drwy hylosgi tanwydd yn anghyflawn neu'n aneffeithlon, gan gynnwys peiriannau 'oer' neu wedi'u tiwnio'n wael. Amcangyfrifir mai trafnidiaeth ffyrdd sy'n gyfrifol am fwy neu lai 90% o'r holl allyriadau carbon monocsid yn y DU. Gall peiriannau tanwydd domestig sydd wedi'u hawyru'n wael (nwy, olew neu lo) achosi lefelau uchel dan do, ac ysmygu hefyd.
Mae'r nwy'n effeithio ar gludo ocsigen yn y gwaed o gwmpas y corff . Pan fo'r lefelau'n uchel iawn, gall arwain at leihad sylweddol yn y cyflenwad ocsigen i'r galon, yn enwedig mewn pobl sy'n dioddef o glefyd y galon.
Gan fod traffig yn ffynhonnell sylweddol o garbon monocsid, gall crynodiadau yn yr amgylchedd fod yn uchel iawn ger ffyrdd prysur. Mae'r data monitro'n awgrymu bod lefelau CO ar gyfartaledd wedi bod yn gostwng dros y blynyddoedd diwethaf. Mae hyn o bosib oherwydd effeithlonrwydd cynyddol peiriannau cerbydau a chyflwyno trawsnewidyddion catalytig. Mae effeithiau gwelliannau technolegol i raddau wedi'u diddymu gan y cynnydd mewn traffig.
Yn ôl i frig y dudalen
Carbon Deuocsid (CO2)
O'i gymharu â charbon monocsid, cynhyrchir carbon deuocsid (CO2) drwy hylosgi tanwydd ffosil yn 'gyflawn'. Er nad yw'r lefelau yn yr amgylchedd yn effeithio'n uniongyrchol ar iechyd, mae'n nwy 'ty gwydr' pwysig sy'n cyfrannu at gynhesu byd-eang. Y prif ffynonellau anthropogenaidd (h.y. o wneuthuriad dyn) yw trafnidiaeth ffyrdd, gorsafoedd trydan a phrosesau hylosgi diwydiannol a gwresogi domestig. Gan fod allyriadau carbon deuocsid yn arwain at broblemau amgylcheddol byd-eang, rhaid cydlynu'r ymdrechion i ostwng lefelau ar draws y byd. Mae llywodraeth y DU, ynghyd â sawl gwlad arall, wedi cytuno i ymrwymo i ostwng allyriadau'n gynyddol yn y blynyddoedd nesaf.
Yn ôl i frig y dudalen
Nitrogen Deuocsid (NO2)
Nitrogen deuocsid (NO2) yw un o'r grwp o nwyon o'r enw ocsidau nitrogen (NOx) sy'n cael eu ffurfio drwy hylosgi tanwydd ffosil. Mae'r rhan fwyaf o'r ocsidau nitrogen a allyrrir o bibell fwg cerbydau ar ffurf ocsid nitrig (NO), nad yw'n cael ei ystyried yn niweidiol i iechyd. Serch hynny, gall y nwy hwn adweithio gyda nwyon eraill sydd yn y bibell fwg a'r atmosffer, gan ffurfio nitrogen deuocsid. Mae nitrogen deuocsid yn niweidiol i iechyd ac mae hefyd yn gydran bwysig wrth ffurfio oson.
Amcangyfrifir mai trafnidiaeth ffyrdd sy'n gyfrifol am tua 50% o gyfanswm yr allyriadau o ocsidau nitrogen (NOx), gyda gorsafoedd trydan yn cyfrannu 25% ychwanegol. Mae cyfrifo faint o'r NO hwn sy'n cael ei drawsnewid yn NO2 yn ffactor bwysig ond yn hynod anodd wrth ostwng lefelau llygredd. Oherwydd maint y ffynonellau traffig, mae lefelau cymedrig nitrogen deuocsid ar eu huchaf ger ffyrdd prysur ac mewn ardaloedd trefol mawr.
Pan fo lefelau nwy nitrogen deuocsid yn uchel iawn, mae'n achosi cosi poenus a llidio yn llwybrau anadlu'r ysgyfaint. Mae'r llidio hwn yn gwaethygu symptomau yn y rheiny sy'n dioddef o anhwylderau'r ysgyfaint neu resbiradol.
Dylai symud o losgi glo i losgi nwy mewn gorsafoedd trydan a'r defnydd cynyddol o drawsnewidyddion catalytig yn ystod y 1990au fod wedi arwain at leihau lefelau nitrogen deuocsid dros y blynyddoedd. Mae'n bosib bod y cynnydd ym maint y traffig wedi diddymu'r gwelliannau hyn. Mae'r adweithio cymhleth â llygryddion eraill hefyd wedi cymhlethu'r sefyllfa. Ni ellir gweld tuedd amlwg dros y tymor hir ar hyn o bryd o'r data monitro.
Yn ôl i frig y dudalen
Oson Lefel Daear (O3)
Tra bod oson naturiol yn yr atmosffer uchaf, 'yr haenen oson', yn amddiffyn y Ddaear, mae oson lefel daear (O3) yn niweidiol i iechyd. Nid yw oson yn cael ei allyrru'n uniongyrchol, ond fe'i ffurfir gan gyfres gymhleth o adweithiau sy'n cynnwys ocsidau nitrogen a hydrocarbonau (a ddisgrifir isod) pan fo golau'r haul yn bresennol. Dan amodau naturiol, anllygredig, ceir cydbwysedd cylchol lle mae goleuni'r haul yn dadelfennu nitrogen ocsid i lunio oson, sydd wedyn yn adweithio ag ocsid nitrig i ailffurfio nitrogen deuocsid. Yn y nos, heb oleuni'r haul i yrru rhan gyntaf y cylch, dinistrir yr oson ond nid yw'n cael ei amnewid.
Dan amodau llygredig, lle mae'r aer yn cynnwys hydrocarbonau o hylosgi tanwydd, mae'r cydbwysedd wedi'i chwalu. Mae'r hydrocarbonau hefyd yn adweithio gan ffurfio nitrogen deuocsid, sydd wedyn yn dadelfennu'n fwy o oson. O ganlyniad, mae lefelau nitrogen deuocsid ac oson yn cynyddu gan arwain at 'fwrllwch' yr haf, mewn achosion eithafol.
Fel a ddisgrifir uchod, mae'r rhan fwyaf o'r ocsidau nitrogen a allyrrir o bibell fwg cerbydau ar ffurf ocsid nitrig. Gan mai ocsid nitrig sy'n dinistrio oson, mae crynodiadau oson mewn gwirionedd yn is ger ffyrdd prysur. Am yr un rhesymau, mae cymedrau blynyddol oson yn uwch mewn ardaloedd gwledig nag mewn dinasoedd.
Fel nitrogen deuocsid, gall lefelau oson uchel achosi cosi poenus a llidio'r ysgyfaint. Gall hefyd achosi cosi yn y llygaid, meigryn a pheswch. Mae hefyd yn gyfrwng ocsideiddio cryf. Mae hyn yn golygu y gall ymosod ar ddeunyddiau megis rwber a phigmentau a niweidio llystyfiant. Mae costau rhyngwladol llygredd oson drwy niweidio iechyd, cnydau a deunyddiau'n enfawr.
Unwaith iddo gael ei ffurfio, gall oson aros yn yr atmosffer am sawl diwrnod ac yn aml caiff ei gludo dros bellteroedd maith. Felly, dim ond drwy weithredu ledled Ewrop y gallwn leihau lefelau oson. Yn ôl astudiaethau, mae lefelau oson Ewropeaidd wedi cynyddu'n gyflym iawn ers 1940. Mae data monitro o safleoedd gwledig yn y DU yn awgrymu y bu cynnydd blynyddol bach yn ystod y 1990au.
Yn ôl i frig y dudalen
Mater Gronynnol
Daw mater gronynnol yn yr atmosffer o ffynonellau amrywiol, megis tywod neu ewyn môr, ac o wneuthuriad dyn, megis llwch adeiladau neu huddygl. Mae swm y mater gronynnol (a fesurwyd fel 'mwg du') yn yr aer mewn ardaloedd trefol wedi gostwng yn gyflym iawn dros y 30 mlynedd diwethaf. Daw hyn yn sgÎl y gostyngiad mewn llosgi glo, diwydiannau trymion a chamau rheoli llygredd diwydiannol gwell. Bellach mae'r sylw ar ronynnau manach o'r enw PM10. Mae'r gronynnau mân hyn yn cael eu mewnanadlu'n ddyfnach i'r ysgyfaint ac yn fwy tebygol o gael effaith wenwynig na gronynnau mwy. Mae pryder cynyddol hefyd ynghylch y gronynnau tra mân a elwir yn PM2.5.
Yn ystod y blynyddoedd diwethaf yn unig y mesurwyd PM10 yn y wlad hon - cyfnod rhy fyr i allu sylwi ar unrhyw dueddiadau arwyddocaol. Mae PM2.5 yn cael ei fesur yn Abertawe a hefyd yn safle AURN, er fel is-gontractwr i BV. Unwaith eto, mae'n debyg bod y gwelliannau a ddaeth yn sgîl llosgi llai o lo a thechnoleg well yn cael eu gwrthbwyso, o leiaf yn rhannol, gan y nifer cynyddol o gerbydau ar y ffyrdd. Mae niferoedd cynyddol y cerbydau diesel, sy'n gyffredinol yn allyrru mwy o ronynnau PM10 na cherbydau petrol, yn chwyddo hynny.
Po leiaf y gronyn, hwyaf y mae'n aros yn yr atmosffer. Gall gronynnau tra mân, sy'n cynnwys carbon o hylosgi a chyfansoddion cemegol (sylffadau a nitradau) aros yn yr atmosffer am wythnosau. Gall y gronynnau hyn grwydro am filltiroedd lawer gan achosi problemau llygredd ar draws sawl gwlad. Ceir esboniad isod am y digwyddiadau a achosir gan lygredd gronynnol yn cael ei gludo dros bellteroedd. Gan fod mater gronynnol yn cynnwys y fath amrywiaeth mawr o gemegau a deunyddiau o ffynonellau gwahanol, mae rheoli lefelau'r llygredd yn anodd iawn.
Yn yr un modd ag oson, cyfyng yn unig fydd gwelliannau lleol heb weithredu ar lefel ryngwladol. Mae más maint, siâp a phriodweddau cemegol mater gronynnol yn ei gwneud hi'n anodd iawn asesu beth yw ei effeithiau ar iechyd. Yn ôl barn arbenigwyr, nid oes crynodiad trothwy y gellir dweud na fyddai unrhyw effaith ar iechyd islaw iddo. Y nod felly yw gostwng y crynodiadau i lefel lle gellir nodi'r effeithiau lleiaf posib ar iechyd.
Yn ôl i frig y dudalen
Sylffwr Deuocsid (SO2)
Caiff sylffwr deuocsid ('SO2') ei gynhyrchu pan fydd deunydd neu danwydd sy'n cynnwys sylffwr yn cael ei losgi. Yn fyd-eang, daw'r rhan fwyaf o'r sylffwr deuocsid yn yr atmosffer o ffynonellau naturiol, ond yn y DU y prif gyfranwyr yw'r gorsafoedd trydan (65% o'r holl allyriadau). Mae lefelau sylffwr deuocsid yn y wlad hon wedi gostwng yn sylweddol dros y blynyddoedd diwethaf oherwydd gorsafoedd trydan glanach a defnyddio llai o lo.
Cofnodir y lefelau sylffwr deuocsid uchaf mewn ardaloedd lle defnyddir glo'n helaeth. Yn gyffredinol bydd digwyddiadau llygredd sylffwr deuocsid yn digwydd lle defnyddir glo mewn cartrefi ar raddfa eang neu ger gorsafoedd trydan glo neu olew. Ceir esboniad ar yr amodau tywydd sy'n arwain at ddigwyddiad SO2 yn ddiweddarach yn yr adran hon.
Mae dod i gysylltiad dros y tymor byr â lefelau sylffwr deuocsid uchel yn gallu achosi peswch, y fron yn tynhau a llid ar yr ysgyfaint.
Yn ôl i frig y dudalen
Hydrocarbonau (gan gynnwys Bensen)
Defnyddir y term 'hydrocarbonau' yn aml wrth drafod llygredd traffig. Mae hyn yn cyfeirio at grwp o gemegau y mae cyfansoddion organig anweddol (VOCs) yn is-grwp ohonynt.
Mae Cyfansoddion Organig Anweddol (VOCs) yn cynnwys ystod o gyfansoddion cemegol y mae pob un ohonynt yn gallu cyfrannu, i raddau amrywiol, at ffurfio oson lefel daear. Mae'n hysbys hefyd bod VOCs penodol yn gallu achosi canser. Ar hyn o bryd mae'r sylw ar 1,3 bwtadeuen, yn bennaf o bibellau mwg cerbydau, a bensen. Daw'r bensen yn yr atmosffer naill ai o hylosgi neu anweddu petrol. Mae'r lefelau uchaf felly ger ffyrdd prysur neu yng nghyffiniau gorsafoedd petrol.
Mae dod i gysylltiad tymor hir â lefelau bensen ac 1,3 bwtadeuen wedi cael ei gysylltu â lewcemia a chanser. Mae arbenigwyr iechyd o'r farn bod y peryglon i iechyd o'r llygryddion hyn yn lleihau'n raddol wrth i'r cysylltiad cronnus leihau. Pennir safonau iechyd felly ar lefelau cymedrau blynyddol.
Gan mai crynodiadau bach iawn o hydrocarbonau sydd yn yr atmosffer yn gyffredinol, mae'r broses fonitro'n gymhleth iawn ac yn ddrud. Gan mai yn ystod yr ychydig flynyddoedd diwethaf y gwnaed y monitro, mae'n amhosibl gweld unrhyw dueddiadau ar i fyny neu ar i lawr o ran y lefelau. Mae'r canlyniadau blynyddol yn awgrymu bod y lefelau cymedrau blynyddol yn is o lawer na'r safonau iechyd Ewropeaidd.
Yn ôl i frig y dudalen
Plwm
Yn hanesyddol, hylosgi petrol yw prif ffynhonnell plwm yn yr atmosffer. Ers i betrol plwm ddiflannu'n raddol ar draws Ewrop, mae lefelau plwm wedi gostwng yn sydyn ac nid yw monitro plwm bellach yn cael ei hystyried yn angenrheidiol yn y rhan fwyaf o'r wlad.
Yn ôl i frig y dudalen